آداب سفر

 مسافرت، وسیله نجات شخص از چیزى است كه از آن فرارى است و یا موجب رسیدن او به چیزى است كه بدان علاقه‌مند است. سفر دو نوع است: یكى سفر ظاهرى و جسمانى است از محل زندگى و وطن به بیابان‌ها و دشت‌ها و دیگرى سفر به وسیله حركت درونى است از پایین‌ترین مراتب تا ملكوت آسمان‌ها و برترین سفرها سفر باطن است، زیرا كسى كه بر حال جمود و به همان صورتى كه پس از تولد و بر اساس تقلید از پدران و نیاكان شكل گرفته است، باقى بماند، همواره در مرتبه پایین مانده و به درجه نازلى تن داده است و به جاى فضاى گسترده "بهشتى كه به بهاى آسمان‌ها و زمین است" تاریكى زندان و تنگناى محبس را برگزیده است.

در آداب مسافر از آغاز تا بازگشت ده مورد ذکر شده است که به شرح آن می‌پردازیم:

1- مسافر پیش از هر چیز رد مظالم بدهد و قرض‌هایى را كه دارد ادا كند و هزینه كسانى را كه واجب النفقه او هستند فراهم كند و اگر اماناتى در دست او هست به صاحبانش بازگرداند و جز مال حلال براى خرج سفر برندارد و آن قدر خرج سفر بردارد كه به همراهانش نیز كمك كند. باید در مسافرت خوش سخن باشد و دیگران را اطعام كند و با آنان با اخلاق نیكو برخورد كند، زیرا مسافرت رازهاى درونى را ظاهر مى‌سازد.

هر كس براى رفاقت در سفر شایسته باشد براى معاشرت در غیر سفر نیز شایسته است.

2- برای خود همراهى انتخاب كند و به تنهایى سفر نرود.

باید همراهش از كسانى باشد كه بر امور دینى، او را یارى كند و هرگاه چیزى از این امور را فراموش كرد به خاطر او آورد و كمك و یارى‌اش كند و چون یادآورى كرد بازوى او باشد.

از امیرالمؤمنین علی علیه السلام است كه فرمود: "با كسى كه در تو فضیلتى نسبت به خود نمى‌بیند و همچنین تو نیز در او فضیلتى نسبت به خود نمى‌بینى، هرگز در سفر همراهى نكن."(?)

از امام باقر علیه السلام نقل شده است كه فرمود: "هرگاه معاشرت مى‌كنى با مثل خودت معاشرت كن و مبادا با كسى معاشرت كنى كه عهده‌دار مخارج تو باشد، زیرا این كار باعث ذلت مؤمنان است."(2)

از آن حضرت است كه فرمود: "حق مسافر، آن است كه اگر مریض شد برادران همسفرش تا سه روز برایش توقف كنند."(3)

3- مسافر از همراهان در وطن و فامیل و دوستان خود خداحافظى كند و در وقت خداحافظى دعاى رسول خدا صلى اللّه علیه و آله را بخواند.

رسول خدا صلى اللّه علیه و آله چنان بود كه: "هر گاه از مؤمنان خداحافظى مى‌كرد، مى‌فرمود: خداوند بر تقواى شما بیفزاید و شما را متوجه كارهاى خیر كند و تمام حاجت‌هاى شما را برآورد و دین و دنیاى شما را سالم بدارد و شما را به سلامت باز گرداند."(4)

در خبر دیگرى از امام باقر علیه السلام است كه فرمود: "رسول خدا صلى اللّه علیه و آله هرگاه با مسافرى خداحافظى مى‌كرد، دست او را مى‌گرفت، سپس مى‌فرمود: خداوند همسفران خوبى نصیبت كند و یارى خود را كامل و مشكل سفر را آسان و دور را نزدیك و گرفتارى تو را برطرف سازد و دین و امانت و سرانجام كار تو را به سامان برساند و راه هر خیرى را به روى تو بگشاید. تقواى الهى را رعایت كن و خودت را به خدا بسپار و به بركت خداى عزوجل حركت كن."(5)

4- پیش از مسافرت، هنگام بیرون رفتن نماز بگزارد.

در من لا یحضره الفقیه از قول پیامبر صلى الله علیه و آله آمده است كه فرمود: "شخص مسافر براى خانواده‌اش از دو ركعت نمازى كه وقت رفتن به سفر به جا آورد و بگوید: خداوندا خود و خانواده و مال و اولاد و دنیا و آخرت و امانت و پایان كارم را در نزد تو به ودیعت مى‌گذارم، چیز بهترى به جا نمى‌گذارد، و این سخن را كسى نمى‌گوید مگر آن كه خداوند آنچه را كه خواسته است به او مرحمت مى‌كند." (6)

ادامه در ادامه مطلب

دعای سفر

وقتی مسافر آماده سفر شد غسل كند پس از آن دو ركعت نماز بگزارد و از خدا خیر خود را طلب نماید و آیة‌الكرسى بخواند و حمد و ثناى الهى بجا آورد و صلوات بر حضرت رسول و آل او بفرستد. سپس این دعا را بخواند:

اَللّهُمَّ اِنّى اَسْتَوْدِعُكَ الْیَوْمَ

خدایا من خود را در این روز به عنوان ودیعت به تو سپردم

نَفْسِى وَ اَهْلى وَ مالى وَ وُلْدى وَ مَنْ كانَ مِنّى بِسَبیلٍ الشّاهِدَ مِنْهُمْ وَالْغآئِبَ

خودم و خاندانم و مال و فرزندانم و هر كه را با من راهى دارد حاضرشان و غائبشان را

اَللّهُمَّ احْفَظْنا بِحِفْظِ الاِْیْمانِ وَاحْفَظْ عَلَیْنا

خدایا حفظ كن ما را به حفظ ایمان و نگهبان بر ما باش

اَللّهُمَّ اجْعَلْنا فى رَحْمَتِكَ وَلا تَسْلُبْنا فَضْلَكَ اِنّا اِلَیْكَ راغِبُونَ.

خدایا ما را در كنف رحمت خویش قرار ده و فضلت را از ما سلب مفرما كه ما به تو مشتاقیم.

اَللّهُمَّ اِنّا نَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثآءِ السَّفَرِ وَ كابَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوَّءِ الْمَنْظَرِ فِى الاْهْلِ وَالْمالِ وَالْوَلَدِ فِى الدُّنْیا وَالاْخِرَةِ.

خدایا به تو پناه بریم از رنج سفر و اندوهناك برگشتن و بدى دیدار در خاندان و مال و فرزند در دنیا و آخرت.

اَللّهُمَّ اِنّى اَتَوَجَّهُ اِلَیْكَ هذَا التَّوَجُّهَ طَلَباً لِمَرْضاتِكَ وَ تَقَرُّباً اِلَیْكَ.

خدایا من به تو رو كنم در این رو كردن به خاطر این كه جویاى خشنودى تو و تقرب جستن به درگاهت هستم.

[اَللّهُمَّ] فَبَلِّغْنى ما اُؤَمِّلُهُ وَ اَرْجُوهُ فیكَ وَفى اَوْلِیآئِكَ

خدایا پس مرا به آرزویم و آنچه از تو و اولیائت است برسان

یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ .

امید دارم اى مهربان‌ترین مهربانان .

 مسافر پس از این دعا تسبیحات حضرت فاطمه سلام الله علیها را بخواند و سوره حمد را از پیش رو و از جانب راست و از جانب چپ بخواند و همچنین آیة الكرسى را از سه جانب بخواند. و بگوید:

اَللّهُمَّ اِلَیْكَ وَجَّهْتُ وَجْهى

خدایا به سوى تو گرداندم رویم را

وَ عَلَیْكَ خَلَّفْتُ اَهْلى وَ مالى وَ ما خَوَّلْتَنى وَ قَدْ وَثِقْتُ بِكَ فَلا

و به امید تو بجاى گذاردم خانواده و مالم و آنچه را به من مرحمت فرمودى و به تو اطمینان كردم پس

تُخَیِّبْنى یا مَنْ لا یُخَیِّبُ مَنْ اَرادَهُ وَلا یُضَیِّعُ مَنْ حَفِظَهُ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ

ناامیدم مكن اى كه ناامید نكند، هر كه را به او توجه كند، و ضایع نكند هر كه را او محافظتش كند خدایا درود فرست بر محمد و آلش،

وَاحْفَظْنى فیما غِبْتُ عَنْهُ وَلا تَكِلْنى اِلى نَفْسى

و محافظت كن آنچه را مربوط به من است و من از آنها دورم و مرا به خودم وامگذار

یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ اَلدُّعاءَ

اى مهربانترین مهربانان.

سپس مسافر سوره توحید را یازده مرتبه و سوره اِنّا اَنْزَلْناهُ و آیة الكرسى و سوره ناس و سوره فلق را بخواند. و صدقه بدهد و سفر را آغاز کند.

منبع: مفاتیح الجنان

بسیار سفر باید تا پخته شود خامی

مردم معمولا از ایام تعطیل برای سفر رفتن استفاده می کنند. مسافرت هم برای سلامت روح و جان مفید است و هم برای جسم حائز اهمیت می باشد. در این مقاله قصد داریم که مسافرت را از جهات مختلف بررسی نماییم.

تعریف سفر

فرهنگنامه‏ها از «سفر» تعریف‏هاى مشابهى ارائه داده‏اند. در فرهنگ معین آمده است:

" سفر، در لغت به معناى بیرون آمدن از شهر خود و به محل دیگر رفتن است، نیز به معناى قطع مسافت و راهى كه از مكانى به مكان دور طى مى‏كند، آمده است."(1)

فرهنگ‏هاى عربى، سفر را، كشف حجاب و كنار زدن پرده، معنا كرده‏اند، حجاب‏هایى كه معمولا از جنس اعیان و اشیاى خارجى است. راغب اصفهانى مى‏نویسد:

«سفر العمامة عن الرأس، و الخمارعن الوجه،» یعنى عمامه را از سر، و نقاب را از صورت، كنار زد.

البته سفر (به كسر سین) به معناى كتاب آمده است كه جمع آن اسفار است. از تعریف‏هاى لغوى و فرهنگنامه‏اى كه بگذریم، آنچه ما را به مقصود نزدیك ‏تر مى‏كند، ماهیت سفر در منظرعالمان اخلاق و تربیت است. مرحوم فیض كاشانى كه از بزرگترین دانشمندان شیعى و آگاهان‏علم اخلاق است در اثر مهم خود المحجة البیضاء، سفر را اینگونه مى‏ستاید:

"از رهگذر سفر، آدمى از آنچه مى‏هراسد، رهایى مى‏یابد و به آنچه میل دارد، نایل مى‏شود.(2)

این ویژگى براى مسافرت، نكته مهمى است كه مرحوم فیض كاشانى بدان اشاره مى‏كند. بر این اساس، سفر بازگیرنده و بازدهنده است: هراس و اضطراب را از مسافر باز مى‏ستاند و جاى آن، محبوب و مطلوب‏هاى وى را مى‏نشاند. سفر، به انسان مى‏آموزد كه چگونه از امور ناهنجار و ناخوشایند بپرهیزد و آنچه را كه مایه كمال و خرسندى است، جایگزین كند.

نمونه‏هایى از ثمرات سفر

پاى از خانه و وطن، بیرون گذاردن، آثار و فواید بى‏شمارى دارد كه اگر انگیزه‏هاى معنوى و خیر و صلاح، مبدأ آن باشد، همه آن فواید صد چندان خواهد شد. این رخداد كه هر از گاهى در زندگى انسان‏ها روى مى‏دهد، آن چنان مؤثر و معنویت زاست كه قرآن كریم بارها و بارها بدان سفارش كرده است. نگریستن به نشانه‏هاى الهى و تدبر در فرجام اقوام و ملت‏هاى گوناگون، از جمله بركاتى است كه به فرموده قرآن، بر سفر و سیر مترتب مى‏شود. به سه نمونه از این آیات، اشاره مى‏شود:

1-" قل سیروا فى الارض ثم انظروا كیف كان عاقبة المكذبین (انعام/11) ؛ بگو: در زمین سیر كنید، سپس بنگرید عاقبت كسانى كه آیات ما را دروغ مى‏پنداشتند."

2ـ" قل سیروا فى الارض فانظروا كیف كان عاقبة المجرمین (نمل/69) ؛ بگو: زمین را بپیمایند، پس بنگرید فرجام كسانى را كه بزهكار بودند."

3ـ " و أفلم یسیروا فى الارض فینظروا كیف كان عاقبة الذین من قبلهم ...(یوسف/109) ؛ آیا آنان در زمین سیر نكردند، تا بنگرند عاقبت و پایان كار پیشینیان را."

جز آنچه كه قرآن، از فواید سفر بدان اشاره كرده است، در روایات و سنت اسلامى و شیعى، بهره‏هاى دیگرى نیز به سفر نسبت داده شده است كه شمارى از آنها بدین قرار است:

 1- شادابى تن و روح

تجربه و آموزه‏هاى عملى ثابت كرده‏اند كه سفر، نقش مثبتى در تندرستى و بهداشت روانى انسان دارد. شاید این اثر جسمى و روانى از آن روى باشد كه با تغییر آب و هوا و پاى نهادن به دنیاهاى جدید، روح آدمى به وجد و سرور مى‏آید و همین فرحناكى، در سلامت جسم نیز اثر مى‏گذارد. به هر روى پیامبر عظیم الشأن اسلام صلى الله علیه و آله به صراحت فرموده‏اند : "سافروا تصحوا؛ سفر كنید، تا صحت یابید."(3)

2- رشد عقلانى

از فواید غیر قابل انكار سفر، رشد و بالندگى عقل انسان است. این بدان خاطر است كه مسافران در طى سفر با شگفتى‏هاى طبیعت، اندیشه‏هاى گوناگون و برجستگى‏ها و كاستى‏هاى ملت‏هاى مختلف آشنا مى‏شوند. این آشنایى، بیش از مطالعه و از نظر گذراندن اوراق كتابهاى قطور، انسان را در رشد و بلوغ فكرى كمك مى‏رساند. رسول گرامى اسلام صلى الله علیه و آله به زیبایى تمام این  ره آورد مهم سفر را باز گفته‏اند:

«سافروا، فإنكم إن لم تغنموا مالا افدتم عقلا»؛ سفر كنید؛ همانا اگر در سفر مالى به چنگ نیاورید، به حتم اندیشه شما فزونى خواهد گرفت.(4)

3- عبرت اندوزى

سفر، انسان را با سرنوشت و آثار بر جاى مانده از پیشینیان آشنا مى‏كند و این آشنایى خود بزرگترین آموزگار بشرى است. در واقع، سفر نوعى مطالعه و تأمل در حالات و رفتار كسانى است كه تاریخ سرنوشت و فرجام آنان را براى ما باز گفته است. این همان درس بزرگى است كه قرآن چندین بار بدان اشاره كرده است:

«...أ فلم یسیروا فى الارض فینظروا كیف كان عاقبة الذین من قبلهم و لدار الاخرة خیر للذین اتقوا أ فلا تعقلون (یوسف/109) ؛ آیا آنان در زمین سیر نكردند تا بنگرند عاقبت پیشینیان را، و همانا خانه آخرت بهتر است براى كسانى كه مى‏پرهیزند، آیا نمى‏اندیشید؟"

هر كه نامخت از گذشت روزگار      هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار

4- كنار آمدن با شرایط دشوار

سفر به انسان مى‏آموزد كه چگونه با مشكلات رو در رو شود و چگونه ازعهده آنها برآید. زیرا هر مسافرى در طى مسیر با مرارت‏هایى، رو به روست و از رفع و رجوع آنها ناگزیر است. این درگیرى موقت با مشكلات، تمرین مناسبى براى حضور فعالانه در همه عرصه‏هاى زندگى است.

 5- شناخت بیشتر اطرافیان

روشن است كه دوستى انسان‏ها با یكدیگر، جز در هنگامه‏هاى سختى و عسرت، محك نمى‏خورد. سفر این فرصت را در اختیار مى‏گذارد كه مردم یكدیگر را بیازمایند و از پایدارى و میزان وفادارى دوستان خود آگاه شوند. از همین روست كه امیرمؤمنان على علیه السلام فرموده‏اند :«السفر میزان الاخلاق»؛ سفر ترازوى اخلاق است.(5)

نیز امام صادق علیه السلام فرموده‏اند:

«لا تسم الرجل صدیقا سمة معروفة حتى تختیره بثلاث: تغضبه فتنظر غضبه، یخرجه من الحق الى الباطل، و عند الدینار و الدراهم و حتى تسافر معه»؛ تا كسى را به سه چیز نیازموده‏اى، وى را دوست خود مخوان:1- او را به خشم آر و بنگر كه در آن حالت، آیا از حق به سوى باطل مى‏گراید؟ 2- او را به درهم و دینار بیازماى.  3- او را با خود همسفر كن، و در سفر او را بیازماى.(6)

گویا امام صادق علیه السلام مسافرت را چونان محكى مى‏داند كه خالص را از ناخالص تمیز مى‏دهد و سره را از ناسره جدا مى‏كند، آرى:

خوش بود گر محك تجربه آید به میان      تا سیه روى شود هر كه در او غش باشد

6- بهره‏ ورى و برخوردارى

شكى نیست كه سفر در كنار همه آثار و مواهب معنوى آن، گاه بسیار سود بخش و نعمت افزاست. این كه اقتصاد همه كشورهاى جهان بر پایه تجارت مى‏چرخد و تجارت یعنى سفر از دیارى به دیار دیگر. نمى‏توان در خانه نشست و انتظار آن داشت كه نعمت‏هاى مادى و معنوى خداوند، به سوى ما سرازیر شود. به تعبیر زیباى قرآن در سوره جمعه، براى برخوردارى از فضل الهى، باید در زمین پراكنده شد و راه داد و ستد و تجارت را پیش گرفت:«... فانتشروا فى الارض و ابتغوا من فضل الله ... (جمعه/10) »؛ در زمین پراكنده شوید و فضل خداى را بجویید.

رسول گرامى اسلام صلى الله علیه و آله نیز فرموده‏اند: "سافروا تصحوا و تغنموا"؛ سفر كنید تا سالم شوید، و غنیمت برید.(7)

و نیزامام صادق علیه السلام از پدران بزرگوار خود و آنان از رسول گرامى اسلام صلى الله علیه و آله نقل كرده‏اند كه: " سافروا تصحوا و ترزقوا؛ سفر كنید تا سلامتى یابید و روزى برگیرید."(8)

مشابه چنین كلماتى، در میان سخنان پیامبرعظیم الشأن صلى الله علیه و آله و دیگر پیشوایان معصوم اسلام بسیار است.(9)

فواید و آثار معنوى و مادى سفر، به همین مقدار خلاصه نمى‏شود. اما شایسته است كه در همین جا به برخى از روایاتى كه كمك و یارى رساندن به مسافران اسلام را سفارش كرده‏اند، اشاره كنیم. از این روایات مى‏توان دریافت كه سفر در اسلام از چه منزلت و قداستى برخوردار است. وقتى پیامبراسلام مى‏فرماید: «خداوند با مسافران مهربان است» و جملاتى دیگر كه همه از مهر خدا به مسافر سخن مى‏گویند، در مى‏یابیم كه سفر و سیاحت، اگر به‏ انگیزه‏هاى شرعى و سالم صورت گیرد، نزد پیشوایان دینى، گرامى و ارجمند است.

رسول گرامى اسلام فرموده‏اند: " لو یعلم الناس رحمة الله للمسافر، لاصبح على ظهر سفر، ان الله بالمسافر رحیم؛ اگر مردم از رحمت خدا به مسافر، خبر مى‏داشتند، همگى بار سفر مى‏بستند. همانا خداوند با مسافران بسى مهربان است."(10)

و در حدیثى دیگر فرموده‏اند:" من أعان مؤمنا مسافرا نفس الله عنه ثلاثا و سبعین كربة و أجاره من الغم و الهم فى الدنیا و الاخرة، و نفس عنه كربة العظیم یوم یعض الظالم على یدیه؛ كسى كه مسافر مؤمنى را یارى رساند، خداوند از او هفتاد و سه اندوه را بر مى‏دارد و در دنیا و آخرت وى را در پناه خود مى‏گیرد. چنین شخصى، در روز قیامت كه ستمگر دست خود را به دندان مى‏گیرد، او از ناراحتى بزرگ آن روز آسوده و در امان است."(11)

همچنین بسیار سفارش شده است كه مسافران در اثناى سفر، به یكدیگر مهربانى كنند و در برآوردن حاجات همسفران خود، از هیچ كمكى دریغ نورزند. این سفارش ویژه نیز جایگاه سفر را در اسلام، آشكارتر مى‏سازد. سخن ارزنده پیامبراسلام دراین باره، بدین شرح است: " ما إصطحب أثنان إلا كان أعظمها اجرا و أحبهما الى الله عزوجل أرفقهما بصاحبه؛ دو كس با یكدیگر همسفر نمى‏شوند، مگر آن كه مهربان ‏ترین آن دو، نزد خداوند اجر بیشترى دارد و خداوند وى را دوست ‏تر مى‏دارد."(12)

سفر، مربى مرد است و آستانه چاه         سفر، خزانه مال است و اوستاد هنر

به شهر خویش درون، بى خطر بود مردم          به كان خویش درون، بى بها بود گوهر

درخت اگر متحرك شدى، ز جاى به جاى          نه  جور اره  كشیدى و نه  جفاى  تبر(13)

پى‏نوشت‏ها:

1- دكتر محمد معین، فرهنگ معین، ج 2.

2- مرحوم ملا محسن فیض كاشانى، المحجة البیضاء، ج 4، ص39.

3- العقد الفرید، ج 6، ص 271/ بحارالانوار، ج 76، ص 221.

4- مكارم الاخلاق، ص 240.

5- شرح ابن ابى الحدید بر نهج البلاغه، ج 2، ص 296.

6- بحارالانوار، ج 74، ص 180.

7- كنزالعمال، ج 6، ص 701، حدیث 17470/ بحارالانوار، ج 62، ص 267.

8- كنزالعمال، ج 6، ص 701، ح 17469.

9- ر.ك: مدارك فوق.

10- مجموعه ورام، ج 2، ص 33.

11- مكارم الاخلاق، ص 266.

12- وسائل الشیعه، ج 8، ص 492/ المحجة البیضاء، ج 4، ص 60.

13- انورى .